જમશેતજી ટાટાના 3જી માર્ચના જન્મદિન પ્રસંગે તેમની પ્રેરણાદાયી જીવની

જાણીતા સ્કોટ્ટીશ લેખક કાર્લેલે તેમના પ્રવચનમાં કહ્યું હતું કે, ‘જે દેશમાં લોખંડનું નિયંત્રણ તરત જ સોના પર અંકુશ મેળવે છે.’ મોન્ચેસ્ટર (લંડન) ખાતેના આ ભાષણથી એક યુવાન ખૂબ પ્રભાવિત થયો. તેમણે પોતાના વ્યવસાયને એક નવી દિશા આપી દીધી અને બાદ તે ભારતના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે એક મહત્વની લિંક બની. આ યુવાનનું નામ જમશેતજી નસરવાનજી ટાટા હતું.

ગુજરાત રાજ્યના પારસી પરિવારમાં 3જી માર્ચ 1836ના રોજ જમશેતજી ટાટાનો જન્મ થયો. તેમનું પ્રારંભિક શિક્ષણ ઘરે જ થયું અને તેના પિતા તેને મુંબઇ લઇ ગયા.

તે સમયે તે 13 વર્ષના હતા. તે પહેલાં, પારસી ધર્મગુરૂઓ પાસેથી તેમણે શિક્ષણ મેળવ્યું અને એલફિન્સ્ટન કોલેજમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. કોલેજના અભ્યાસ દરમિયાન, તેઓના લગ્ન ‘હિરાબાઈ’ સાથે થયા. 1856માં તેમના પુત્ર દોરાબજીનો જન્મ થયો.

શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી, જમશેદતજીએ વકીલ સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ તેઓ ત્યાં કામ ન કરી શકયા અને તેમણે પોતાના પિતાના વ્યવસાયમાં જોડાવાની તૈયારીઓ કરી. તેઓ બિઝનેસમાં ખૂબ જ રસ ધરાવતા હતા અને તે કારણે જ તેઓ સફળ બિઝનેસમેન બન્યા. તેઓ વ્યવસાય કરવાની સૂજબૂજને જોઈ તેમના પિતા નસરવાનજી તેઓ પર ખૂબ ખુશ થયા પુત્રની ધીરજ અને અને સખત મહેનતની તેમણે કદર કરી. તેઓ ભારત બહાર તેમના વેપાર ફેલાવા માંગતા હતા અને આ ઉદ્દેશ પરિપૂર્ણ કરવા માટે, જમશેતજીને તેઓએ ચીન મોકલ્યા. જમશેતજીએ હોંગકોંગ અને શંઘાઇ જેવા મોટા શહેરોમાં તેની શાખાઓ ખોલી હતી તેઓ ચીનમાં રહી ત્યાંના અર્થતંત્રનો પણ અભ્યાસ કર્યો હતો.

તે પોતાના વ્યવસાયના વિસ્તરણ માટે પણ લંડન ગયા હતા. તે સમયે, તે 25 વર્ષના હતા. તેમણે લંડનમાં કપાસના કાપડ પર વધુ ધ્યાન આપ્યું. આ સંબંધમાં, તેમણે લેન્કેશાયર અને મોન્ચેસ્ટર સિટીની મુલાકાત લીધી. આ નગર ટેક્સ્ટાઇલ ઉદ્યોગ માટે પ્રસિદ્ધ છે. અહીં તેમણે કાપડ ઉદ્યોગ સાથે સંબંધિત ચાર વર્ષ સુધી અભ્યાસ કર્યો. ઘરે પરત ફર્યા બાદ, તેમને ખબર પડી કે તેમના પિતાનો વ્યવસાય સારી સ્થિતિમાં નથી, તેમની કંપની પર બજારનું ઋણ વધી રહ્યું હતું. તેમની વિશ્ર્વસનીયતા બજારમાં ઘટી રહી હતી. આ મુશ્કેલ સમયમાં, પિતા અને પુત્રએ તેમની લાયકાત અને સમજણ રજૂ કરતી વખતે મુશ્કેલ પરંતુ સચોટ નિર્ણય કર્યો હતો. તેઓએ પોતાનું ઘર અને કેટલીક ખાનગી મિલકતોનું વેચાણ કરીને તેમનું દેવું ચૂકવ્યું હતું. આથી, વેપારીઓનો તેમના પરના વિશ્ર્વાસમાં વધારો થયો અને અન્ય ભાવિ પ્રગતિ માટેનો દરવાજો ખુલવા પામ્યો હતો.

જમશેતજી ભારતમાં લેન્કેશાયર અને મોન્ચેસ્ટર જેવી અદ્યતન મિલ સ્થાપવા માગતા હતા. તઓએ ઈંગલેન્ડ જઈ કપાસની સફાઈ, લણણી અને વણાટનું કામ જોયું. તેમણે જોયું કે ભારતમાંથી જ કપાસ સસ્તા દરે ખરીદી લઈ જઈ કાપડ બનાવી તેને પાછું ભારતમાં જ મોંઘી કિંમતમાં વેચવામાં આવે છે તેમને આ માટે ઘણીજ ઉદાસી અનુભવી તેમણે નકકી કર્યું કે તેઓ પણ ભારતમાં આવી જાતની મીલો ખોલશે. જાન્યુઆરી 1877માં, નાગપુરમાં ‘ઈમ્પ્રેસ મિલ’ નામની કપાસની મિલ મળી આવી, શરૂઆતમાં જમશેતજીએ ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો તે ભય વિના ધીરજ રાખી તેમના કામમાં વ્યસ્ત હતા. તેઆએે તેમના કારખાનાઓમાં નવી ટેકનોલોજી અને નવા મશીનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. અને સ્વદેશી માલના વધુ ઉપયોગની લાગણી કામ કરી રહી હતી.

જમશેતજી માત્ર ભારતમાંજ ભારતની ખનિજ સંપત્તિ અને મૂડીનો ઉપયોગ કરવા માગતા હતા. ‘સ્વદેશી મિલ લિમિટેડ’ સોલ્ટ મીલની સ્થાપના પછી પણ તે જ દેશ પ્રેમની ભાવનામાં કામ કરી રહ્યા હતા. તેઓ વિશ્ર્વ વેપારમાં ભારતીય ઉદ્યોગને પ્રતિષ્ઠિત સ્થાન આપવા ઇચ્છતા હતા. વર્ષ 1880માં નાગપુર ટેકસ્ટાઇલ મિલની સ્થાપનાના ત્રણ વર્ષ પછી, સ્ટીલ ઉદ્યોગની ઇચ્છા જમશેતજીના મનમાં જન્મી હતી. પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે આવા ઉદ્યોગનો સ્વીકાર કર્યો નહીં આ માટે, તેમને ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો છેવટે, ઘણા વર્ષો પછી, તેમને સરકાર તરફથી પરવાનગી મળી. હવે જનરલ સર્વેક્ષણનું કાર્ય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ દ્વારા ચાલુ કરવામાં આવ્યું હતું કે, 1904માં મેની 19 તારીખે જમશેદજી ટાટાનું મૃત્યુ થયું.

જમશેતજી પછી, તેમના પુત્ર, દોરબજી ટાટા અને રતનજી ટાટાએ તેમના પિતાના અપૂર્ણ સપના પૂર્ણ કર્યા. 1911માં લોખંડ અને સ્ટીલ ફેક્ટરીની સ્થાપના સાથે ટાટાનું મહાન સ્વપ્ન પૂર્ણ થયું. બિહારના સાંકચી ગામના ગાઢ જંગલને સાફ કરીને ‘ટાટા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ મિલ્સ’ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. હવે આ વિસ્તાર એક મહાનગર બન્યો છે. જેને જમશેતજી ટાટાના નામ પરથી જમશેદપુર નામ આપવામાં આવ્યું હતું.